15 ukrytych perełek Czech Środkowych

1. Huta Barbora, Jince

Jednym z najciekawszych świadków przemysłowej przeszłości Środkowych Czech jest huta Barbora w Jincach, przypominająca czasy, gdy Brdy były ważnym centrum hutnictwa. Zachował się tu ostatni kompletny wielki piec waloński w Czechach z początku XIX wieku oraz jednocześnie najważniejszy zabytek produkcji żelaza z wykorzystaniem węgla drzewnego w kraju.

Po zakończeniu działalności kompleks stopniowo popadał w ruinę, jednak dzięki inicjatywie lokalnych stowarzyszeń i wolontariuszy udało się go uratować. Rozległa rekonstrukcja zakończona w latach 2023–2024 przekształciła historyczną hutę w centrum kulturalne i turystyczne. Dziś odwiedzający znajdą tu wystawy poświęcone hutnictwu, geologii Brd oraz historii wojskowej regionu, a industrialna przestrzeń ożywa koncertami, wystawami i warsztatami.

2. Skansen górniczy Mayrau

Podobnie wyjątkową atmosferę oferuje skansen górniczy Mayrau w Vinařicach koło Kladna – niezwykły zabytek techniki o znaczeniu europejskim. Kopalnia działała ponad 120 lat, a po zakończeniu wydobycia w 1997 roku cały kompleks zachowano niemal w stanie z ostatniego dnia pracy.

Zwiedzający przechodzą przez oryginalne szatnie, łaźnie i maszynownie oraz mijają wieże szybowe, wyobrażając sobie codzienne życie górników. Ciekawostką techniczną jest działająca maszyna parowa Ringhoffer z 1905 roku, uruchamiana przy specjalnych okazjach.

Autentyczność miejsca wzmacniają oprowadzania prowadzone przez byłych górników, którzy dzielą się własnymi doświadczeniami.

3. Browar w Kostelcu nad Černými lesy

Kolejnym ukrytym skarbem jest Narodowe Muzeum Piwowarstwa mieszczące się w zabytkowym browarze z 1842 roku. Piwowarstwo przedstawiono tu nie tylko jako rzemiosło, ale także jako ważne zjawisko gospodarcze czeskich miast.

Największą atrakcją jest ogromna historyczna warzelnia opalana drewnem – największa zachowana na świecie. Na powierzchni prawie 4000 m² zachował się wyjątkowo kompletny zestaw urządzeń z czasów rewolucji przemysłowej. Muzeum działa jako „żywe muzeum”, gdzie technologie są nie tylko prezentowane, ale także uruchamiane.

4. Browar parowy Lobeč

Kolejnym wyjątkowym przykładem ratowania zabytku techniki jest browar w Lobči. Jego historia sięga 1586 roku, a dziś należy do najlepiej zachowanych browarów tego typu w Czechach.

Po latach zaniedbania został odrestaurowany i zdobył prestiżową nagrodę Europa Nostra 2023. Obecnie funkcjonuje jako browar rzemieślniczy z muzeum, historyczną warzelnią, restauracją i noclegami.

5. Willa Bauera w Libodřicach

Architektoniczną perełką regionu jest willa Bauera zaprojektowana przez Josefa Gočára. To jedyna kubistyczna willa na czeskiej wsi i wyjątkowy przykład przenikania awangardy poza duże miasta.

Dziś mieści muzeum, gdzie można podziwiać kubistyczne wnętrza oraz jedną z największych kolekcji ceramiki kubistycznej na świecie.

6. Willa Volmana w Čelákovicach

Willa Volmana to jeden z najbardziej wyrazistych przykładów architektury funkcjonalistycznej w regionie.

Po latach zaniedbania została odrestaurowana i dziś uchodzi za jeden z najważniejszych przykładów odnowy architektury międzywojennej.

7. Zamek w Brandýsie nad Labem

Ta renesansowa rezydencja od XVI wieku służyła jako ulubiona letnia i myśliwska siedziba Habsburgów. Właśnie tutaj przebywał cesarz Rudolf II., ale także ostatni cesarz Austrii i król Czech Karol I. Zamek w Brandýsie nad Labem jest dziś narodowym zabytkiem kultury i zarazem jednym z najważniejszych przykładów renesansowej reprezentacji arystokratycznej w Czechach. Oprócz cennych wnętrz i sgraffitowych elewacji odwiedzający znajdą tu również ekspozycje poświęcone wojskowości oraz historyczny ogród.

Od 1995 roku zamek jest własnością miasta, które stopniowo go odnawia. Efektem długofalowej rewitalizacji jest między innymi rekonstrukcja kaplicy i sali rycerskiej, odnowa korytarza Rudolfińskiego, restauracja sgraffitowych elewacji czy nowe zamkowe szklarnie w ogrodzie Na Valech.

8. Zamek Mnichovo Hradiště

Wyjątkowo dobrze zachowaną rezydencją arystokratyczną jest zamek Mnichovo Hradiště, który przez ponad trzy stulecia był główną siedzibą rodu Wallensteinów. Pierwotna renesansowa rezydencja została w XVII wieku przebudowana na reprezentacyjny zamek barokowy, który do dziś zachował niezwykle autentyczne wnętrza. Zamek znany jest także jako miejsce ważnego spotkania dyplomatycznego Świętego Przymierza w 1833 roku, kiedy spotkali się tu cesarz Austrii Franciszek I, car Rosji Mikołaj I oraz pruski następca tronu.

Zwiedzający mogą podziwiać rozległą historyczną bibliotekę, zbiory mebli i porcelany oraz unikalny teatr barokowy. Częścią kompleksu jest również klasztor kapucynów z kościołem Trzech Króli oraz grobowcem Albrechta von Wallensteina. Cały kompleks znajduje się dziś pod opieką Narodowego Instytutu Zabytków.

9. Zamek Mníšek pod Brdy

Nieco inny obraz szlacheckiej siedziby przedstawia państwowy zamek Mníšek pod Brdy, barokowa rezydencja powstała z przebudowy średniowiecznego zamku stojącego przy ważnym szlaku handlowym. Zamek jest interesujący przede wszystkim dlatego, że zachowało się tu autentyczne środowisko drobnej arystokracji z początku XX wieku.

Bogato urządzone wnętrza przybliżają codzienne życie szlacheckiej rodziny – od reprezentacyjnych salonów po prywatne pomieszczenia mieszkalne. Po konfiskacie w 1945 roku zamek służył jako archiwum, później jednak przeszedł staranną restaurację. Historyczny kontekst miejsca uzupełnia także pobliski barokowy zespół pielgrzymkowy Skalka, wzniesiony przez właścicieli zamku.

10. Zamek Neustupov

Historię stopniowego ratowania zabytku przedstawia zamek Neustupov, renesansowa perełka wzniesiona na miejscu gotyckiej twierdzy z XIV wieku. Do jego najważniejszych właścicieli należał na przykład Kašpar Kaplíř ze Sulevic, stracony po powstaniu stanowym w 1621 roku. Po 1989 roku zamek wrócił w ręce prywatne, jednak przez długi czas popadał w ruinę.

Dopiero od 2020 roku, kiedy przejął go nowy właściciel Michal Fárník, rozpoczęła się systematyczna odbudowa. Zamek stopniowo otwiera się dla publiczności, a od 2025 roku odbywają się tu wystawy, wydarzenia kulturalne i spotkania towarzyskie. Neustupov jest więc aktualnym przykładem tego, jak prywatni właściciele mogą ratować zabytki historyczne.

11. Zamek Stránov

Z kolei romantyczne oblicze arystokratycznej siedziby z końca XIX wieku prezentuje zamek Stránov, stojący na wzgórzu nad krajobrazem Pojizeří. Początkowo znajdowała się tu drewniana twierdza, która później została przebudowana na gotycki zamek. Dzisiejszy wygląd zamek uzyskał podczas noworenesansowej przebudowy według projektu architekta Josefa Schulza, autora budynku Teatru Narodowego. Architekt stworzył tu malowniczą kompozycję łączącą elementy gotyckie, renesansowe arkady i romantyzującą architekturę XIX wieku. Dzięki temu „baśniowemu” charakterowi Stránov należy do ulubionych miejsc wesel, wydarzeń kulturalnych i planów filmowych. Po okresie nacjonalizacji i zaniedbania zamek został w 2003 roku zwrócony rodzinie Šimonków, która stopniowo go odnawia i udostępnia zwiedzającym.

12. Klasztor w Sázavie

Do najstarszych i najważniejszych duchowo zabytków Środkowych Czech należy klasztor w Sázavie, założony około 1032 roku przez św. Prokopa. Jest to trzeci najstarszy klasztor męski na ziemiach czeskich i do dziś uważany jest za wyjątkowo ważne miejsce wczesnośredniowiecznej historii duchowej i kulturalnej. W XI wieku powstało tu ważne centrum liturgii słowiańskiej i edukacji, nawiązujące do tradycji misji Cyryla i Metodego. Klasztor jest ściśle związany z życiem św. Prokopa – pustelnika, opata i jednego z patronów ziem czeskich – i do dziś pozostaje ważnym miejscem pielgrzymkowym. Obecnie klasztor jest zarządzany przez Narodowy Instytut Zabytków oraz parafię rzymskokatolicką Sázava–Černé Budy i oferuje zwiedzającym trasy oprowadzania oraz wystawy tematyczne, przybliżające jego niezwykłą historię.

13. Klasztor w Voticach

Zupełnie inną atmosferę ma franciszkański klasztor św. Franciszka z Asyżu w Voticach, barokowy kompleks sakralny założony w 1627 roku przez hrabiego Sezimę z Vrtby. Kompleks stanowi spójne założenie klasztorne z ogrodem i dobrze ukazuje codzienne życie zakonu franciszkanów. Obecnie klasztor pełni funkcję żywego centrum kultury i społeczności, łącząc barokową architekturę z regionalną historią i współczesnym życiem kulturalnym. Zwiedzający mogą zajrzeć do autentycznych przestrzeni klasztornych, takich jak cele, refektarz, biblioteka czy kaplica, a jednocześnie poznać historię miasta Votice oraz dramatyczne wydarzenia XX wieku.

14. Zamek Vlašim

Siedziba Muzeum Podblanicka jest ważną instytucją pamięci regionu Benešov. Kompleks zamkowy dokumentuje rozwój architektoniczny od gotyckiego zamku, przez renesansowe przebudowy, aż po klasycystyczne przekształcenia, a otacza go rozległy park angielski – jeden z najcenniejszych parków krajobrazowych w Europie Środkowej.

Ekspozycje przybliżają dziedzictwo kulturowe i przyrodnicze Podblanicka – od archeologii i przyrodoznawstwa po codzienne życie regionu, rody szlacheckie Auerspergów i tradycje przemysłowe związane na przykład z firmą Sellier & Bellot. Zamek służy dziś nie tylko jako muzeum, ale także jako centrum kultury z wystawami, koncertami i programami edukacyjnymi.

15. Zamek Růžkovy Lhotice

Bardziej kameralny, ale wyjątkowo interesujący jest zamek Růžkovy Lhotice, mniejsza barokowo-klasycystyczna rezydencja, której korzenie sięgają XIV wieku. Choć pod względem rozmiaru nie sprawia tak monumentalnego wrażenia jak niektóre inne założenia zamkowe, jego znaczenie polega przede wszystkim na wyjątkowym kontekście muzyczno-historycznym. Zamek związany jest z muzycznym rodem Bendów, a także z pobytem rodziny Bedřicha Smetany – ojciec kompozytora pracował tu jako piwowar, a sam Smetana spędził tu część dzieciństwa. Ekspozycja „Kraina tonów”przypomina nie tylko życie Smetany, ale także muzyczną tradycję regionu Podblanicko i postacie takie jak Jan Dismas Zelenka, Josef Suk, Zdeněk Fibich czy Gustav Mahler. Růžkovy Lhotice są więc niepozornym, ale wyrazistym punktem kulturowym regionu.